Publicaties

Waalres Erfgoed publiceert zoveel mogelijk de resultaten van haar onderzoeken in boekuitgaven. Deze boeken zijn verkrijgbaar bij boekhandel Bruna, kapper John Rengers en op de heemkamer. Bij online bestelling zullen wij, na ontvangst van uw betaling, voor verzending zorg dragen.

Tevens beschikt Waalres Erfgoed over een bibliotheek met een 500-tal boeken op heem- en geschiedkundig terrein, die door iedereen uit Waalre geleend kunnen worden. Zie onze boekenlijst.

Donateurs en medewerkers ontvangen vier keer per jaar de nieuwsbrief Spinning Houwe. Deze uitgaven bevatten naast praktische en actuele informatie omtrent het werk van Waalres Erfgoed allerlei artikelen over heemkunde. De redactie berust bij Pia Wolters.

Publicaties:

Herman ter Stege en Jaap Walinga

Vóór de invoering van het kadaster (rond 1830) had een perceel grond een naam. Deze veldnamen waarmee akkers, weilanden en ander onroerend goed in vroeger tijden werden beschreven, gaven vaak informatie over de soort grond, wat er groeide of wie de eigenaar was.

De samenwerking tussen Ter Stege, die een passie heeft voor taal, en Walinga, heemkundige, heeft geleid tot twee boeiende boekjes met een groot aantal veldnamen met hun verklaring. Het boekje Toponiemen in Aalst (deel 1) is helaas uitverkocht maar wel in onze bibliotheek te raadplegen. Een overzichtskaart met diverse deelkaarten maakt het gemakkelijk de plaats van oude veldnamen te vinden.

Deel 2: 'Van Aangelagh tot Zoeakker'
ISBN 978-90-803984-8-1
Prijs € 9,00

Arnoud-Jan Bijsterveld, Theo van Dijk, Sandra Groeneveld, Jan Jansen.

Een werkgroep van Waalres Erfgoed heeft ontdekt dat in de zogenaamde kasteelboerderij aan de Dommelseweg in Waalre de resten van een vermoedelijk laat-vijftiende eeuwse woontoren bewaard zijn gebleven. Deze vormde de kern voor het zestiende-eeuwse L-vormige landhuis dat als 'het Kasteel van Waalre' de geschiedenis is ingegaan en dat daar tot een fatale brand in 1867 heeft gestaan. Dit opzienbarende resultaat van bouwhistorisch onderzoek wordt toegelicht in een bundel studies over het Kasteel en de heren van Waalre, Valkenswaard en Aalst.

Inhoud: Het goederencomplex. De heren en vrouwen van Waalre, Valkenswaard en Aalst. Recht en bestuur in de heerlijkheid. Archeologische en bouwhistorische verkenningen. Herengoed en boerengoed. De gebouwen. De Loondermolen. De waterhuishouding en het maalbedrijf.

ISBN 90-803984-4-6
Prijs € 16,00

Jaap Walinga i.s.m. Theo van Dijk.

Waalres Erfgoed kreeg de opdracht om ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan van dit familiebedrijf een geschiedschrijving te maken over het reilen en zeilen van de linnenweverij.

Van Dijk en Zonen wilde met deze opdracht alle feiten vastleggen voor de komende generaties. In dit boek gaat het niet alleen over 5 generaties van Dijk als linnenfabrikanten, ook het proces van het weven wordt uitgebreid belicht.

Bovendien wordt de rol van het bedrijf in de dorpsgemeenschap uitvoerig beschreven. Met bijlage de stamboom van de familie van Dijk, mijlpalen en veel foto's.

ISBN 90-803984-2-x
Prijs € 11,00

Jaap Walinga en prof. Dr. Arnoud-Jan Bijsterveld.

In het kerkdorp Waalre staat vanaf de 12e eeuw in de directe omgeving van de markt een Romaans kerkje, dat in de 15e eeuw is uitgebreid met een gotisch travee en een kerktoren in zogenaamde Kempische gotiek.

Bij een omvangrijke restauratie in de jaren 1941-1942 onder leiding van architect H.W. Valk en onder toezicht van de toenmalige dienst Monumenten- zorg, zijn deze onderdelen in de oude toestand teruggebracht. Dit oude kerkje van Waalre is dus alleen al vanwege zijn ouderdom, het gebruikte bouwmateriaal en zijn Romaanse bouwstijl een voor Brabant toonaangevend topmonument dat nodig nadere wetenschappelijke en publieksaandacht verdient, maar ook door zijn geschiedenis en huidige functie is het monument van bovenlokaal belang.

De geschiedenis van het kerkje wordt dankzij nog nooit gebruikte bronnen zoals de kerkrekeningen, tot nu toe onbekende restauratietekeningen uit de 19e eeuw en het archief van Valk, beschreven.

ISBN 90-803984-7-0
Prijs € 13,00

Jan van Houten.

Van Mierlo is een oud wagenmakersgeslacht. Zij maakten (sinds 1915 aan de Dreefstraat in Waalre) de karren die in gebruik waren bij de voornamelijk agrarische bevolking. Zoals de Hoogkar (Hogkaar), de Aardkar (Erdkaar), de Slagkar, de Hondekar en de Stootkar. Dit boekje, met een groot aantal tekeningen, beschrijft de techniek en het gereedschap van de wagenmaker aan de hand van notities, gemaakt door de laatste wagenmaker Gerrit van Mierlo, die in 1986 overleed. De gereedschappen en 'machinerieën' die Gerrit van Mierlo naliet aan Waalres Erfgoed zijn te bezichtigen in het Streekmuseum De Acht Zaligheden in Eersel.

ISBN 90-801277-3-6
Prijs € 5,00

Jan van Houten e.a.

Vanaf 1866 reed een trein van Eindhoven naar Luik tussen de dorpen Aalst en Waalre door. Het stationsgebouw, precies tussen beide dorpskernen, was voor beide dorpen bedoeld. De laatste stoomtreinen op de Luik- Limburgse spoorlijn reden in 1954 langs Waalre.

Dit boek beschrijft de intrede van het spoor in Nederland en in Brabant. Bovendien wordt de voorgeschiedenis van de Luik-Limburgse spoorlijn verteld en de benodigde inspanningen om de lijn aan te leggen. Deze spoorverbinding was voor de inwoners van Aalst en Waalre van groot belang.

Omschreven worden:
  • Het spoor in Nederland.
  • De spoorwegen in Oost-Brabant.
  • De aanleg van de spoorlijn.
  • Het rijdend materieel.
  • De veiligheidsmaatregelen.
  • De betekenis van de spoorlijn voor Aalst-Waalre.
  • Het dagelijks gebeuren op het station en omgeving.
  • Het spoor tijdens de oorlogen.
  • De laatste jaren van de spoorlijn.
  • Anekdotes en verhalen rond het lijntje.

ISBN 90-803984-3-8
Prijs € 11,00

Nico Arts, Arnoud-Jan Bijsterveld, Theo van Dijk, Jan Hagen, Jaap Walinga.

Een beschrijving van de geschiedenis van Aalst in de Romeinse tijd tot aan de sloop van de middeleeuwse kerk in 1906, aan de hand van archeologisch,historisch en bouwhistorisch onderzoek van de kerk en het kerk- terrein in Aalst.

In september 1996 is een archeologische opgraving verricht ter plaatse van de middeleeuwse kerk en het omringende voormalige kerkhof. Het hierna volgende onderzoek van de gedane vondsten onder andere twee houten kerken uit de 12e eeuw en het archiefonderzoek hebben interessante gegevens opgeleverd die de geschiedenis van Aalst beter lieten beschrijven dan voordien mogelijk was.

Inhoud:
  • Landschappelijke ligging en het ontstaan van het dorp.
  • Het archeologisch onderzoek.
  • De materiële cultuur van het kerkterrein.
  • De parochie, de kerk en de pastoors tot 1648.
  • De protestantse periode (1648-1813) en daarna (1813-1906).
  • Het onderhoud van de kerk en de klokken (1648-1821).
  • Reconstructie van het kerkgebouw (circa 1450-1906).
  • Met veel afbeeldingen.

ISBN 90-803984-1-1
Prijs € 11,00

Jan Jansen, Walter Louwers, Jaap Walinga.

Nadat het jaar 2003 werd uitgeroepen tot 'het jaar van de boerderij' heeft Waalres Erfgoed een projectgroep in het leven geroepen met als opdracht te inventariseren welke boerderijen er staan of hebben gestaan in de kerkdorpen Aalst en Waalre vanaf het jaar 1830, het jaar van invoering van het kadaster. In 2009 heeft de groep haar studie afgerond.

Het resultaat zijn twee lijvige boekwerken waarin boerderijen waar mogelijk zijn gedocumenteerd met kadasterkaarten, foto's, plattegronden en informatie over bewoners. De boeken beginnen met een algemene rapportage van het onderzoek, daarna worden per buurtschap zowel de boerderijen die nog bestaan als die zijn verdwenen beschreven.

Aalst: ISBN 978-94-90552-01-5
Prijs € 18

Waalre: ISBN 978-90-803984-9-8
Prijs: € 23

Lauri de Bot, Wil Hollanders en Lou Holtzer

Van 1852 tot 1953 was dit familiebedrijf gevestigd op de plaats waar nu het appartementencomplex de Kosterhof is gevestigd. Daarna ging het bedrijf onder de naam Lucia verder, maar werd uiteindelijk verkocht aan Bolsius.

Van gebleekte bijenwas werden vooral kaarsen voor kerkgebruik gemaakt en ook cosmetische artikelen. De firma Koster, die drie villa's bij de fabriek lieten bouwen, bezat veel grond in Aalst. Zij bezaten ook de eerste auto in Aalst. Zij leverden stroom aan de kerk en zaten in veel besturen en commissies, waar zij veel voor de gemeenschap betekenden. Thans zijn er nog bedrijven in Bladel en Amerika en zij behoren tot de drie grootste bijenwasfabrieken ter wereld.

ISBN 978-94-90552-00-8
Prijs € 13,00

Raimondo Bogaars, Jaap Walinga.

Een uitvoerig feitenverslag van de gebeurtenissen tijdens en vlak na de bezetting. Zoals het werk van verzetsmensen als de heer Metzemakers, Frans van Dijk, mevrouw Brant, Coba Pulskens en de familie de Wit. Maar ook de verrader Jantje Pap komt aan bod. Verder joodse onderduikers die hier verborgen werden gehouden en, de hulp die onze (eerste gediplomeerde) Waalrese arts, dokter Wachters bood aan gewonde bemannings- leden van neergehaalde geallieerde bommenwerpers.

Van de negen in onze gemeente neergestorte vliegtuigen worden de bemanningen beschreven en met foto's aangeduid. Enkele dorpsgenoten zoals het echtpaar van de Sande uit de Gestelsestraat die tijdens de bevrijdingsacties getroffen werden door verdwaald granaatvuur overleefden de bevrijding niet. Maar ook taferelen als het verborgen houden van miswijn en een Engelse tank die door de brug over de Dommel zakte worden genoemd.

ISBN 978-94-90552-02-2
Prijs € 15,00

Dit boek beoogt de geschiedenis van wegen, paden en waterwegen van de gemeente Waalre en haar gebruikers te belichten vanaf de prehistorie tot en met de naoorlogse periode. Wegen vormen waar ook ter wereld de weerklank van de ontwikkelingen van de landbouw, handel, economie en de sociale en culturele betrekkingen.
Als heemkundige stichting hebben we de vroegere wegen van Aalst en Waalre en de zaken die hiermee verband houden in kaart gebracht.

ISBN 978-94-90552-03-9
Prijs € 19

De aanleiding voor dit boekje is de officiële opening van het nieuwe multifunctionele “Huis van Waalre” op 8 juni 2018.
Een andere aanleiding, zij het een trieste, is de aanslag en brandstichting in de nacht van 17 op 18 juli 2012 waarbij een groot gedeelte van het gemeentehuis afbrandde. Van het monumentale deel uit 1930 waren slechts de buitenmuren overeind gebleven.

ISBN 978-94-90552-04-6
Prijs € 7

Jubileum boekjes:

De Stichting Waalres Erfgoed is opgericht in 1986.Ter gelegenheid van haar 25-jarig jubileum heeft zij een serie miniboekjes uitgegeven die allerlei historische bezienswaardigheden in onze gemeente beschrijven. Waalres Erfgoed hoopt hiermee de lokale historie of heemkunde van onze gemeente te vergroten, maar bovenal hoopt zij dat deze boekjes hun weg weten te vinden naar de geïnteresseerde lezers en inwoners van ons mooie dorp.

Prijs: €4,00 per boekje

Ten zuiden van het centrum van Waalre-dorp, aan één van de oude kerkpaden ligt een driehoekig pleintje ('plaatse') met een 7-tal Kempische boerderijen. De oorsprong van zo'n typische driehoekige plaatse is waarschijnlijk gelegen in een driesprong van landwegen.

Loon werd al in de 13e eeuw genoemd en moet beschouwd worden als één der ontginningen uit de 12e - 13e eeuw op initiatief van de abdij van Echternach. De boerderijen, waarvan enkele al uit het vroege begin van de 18e eeuw stammen, staan met hun bewoners in dit boekje beschreven.

In het centrum van het kerkdorp Waalre ligt een open plein waar de dorpse sfeer van vroegere eeuwen nog bewaard is gebleven. De naam 'Markt' is niet geheel terecht, want er is nooit een officiële toestemming gegeven om hier een markt te houden, in oude documenten wordt dan ook alleen maar geschreven over 'die Plaetse'.

In de 18e eeuw woonden hier de rijke valkeniers en in de 20e eeuw kwamen de industriebaronnen met grote woonhuizen en hun fabrieken. Rond het huidige plein staan diverse Rijksmonumenten.

Het boekwerkje omschrijft op een duidelijke wijze de panden aan dit plein met hun bewoners vanaf vroegere tijden.

In Aalst en vooral in Eekenrooi is de Pracht een begrip dat is verbonden met het gemeenschapshuis. Er was echter een voorloper: een mooie villa Huize De Pracht, die in Eekenrooi temidden van de boerderijen stond.

Voordat de Rijksweg N69 was aangelegd kwam het noord-zuidverkeer vooral over de weg van Stratum via Eekenrooi naar Valkenswaard en verder, in feite liep hier de handelsweg vanaf 's-Hertogenbosch naar Luik. In 1830 stond op de plaats waar later Huize De Pracht werd gebouwd, een langgevelboerderij waarin een herberg was gevestigd waar karrenvoerders konden overnachten. Beide gebouwen met hun bewoners en gebruikers worden besproken.

Aan de Dorpsstraat, vroeger de Stationsstraat, ligt Den Hof, het vroegere patronaatsgebouw. Dit gebouw was onderdeel van een groter kerkelijk complex waartoe ook een klooster en scholen behoorden.

Vanouds bezat de Rooms Katholieke Kerk een groot stuk grond in de buurt van de oude parochiekerk waarop rond 1830 de pastorie met tuin was gevestigd. Als de nieuwe kerk aan de Eindhovenseweg is ingezegend, wordt op de oude kerkelijke grond een Liefdesgesticht met een bewaar- en leerschool gebouwd. In 1909 kwamen de eerste vier zusters van de Zusters Franciscanessen uit Veghel en zo ontstond het Klooster met bijgebouwen in Aalst.

In dit verhaal gaat het vooral om dat gebouw, maar de voor- geschiedenis en de moderne opvolging worden ook beschreven.

In 1915 werd in Waalre het R.K. Jongenspatronaat opgericht. In die tijd werden overal in het zuiden gelegenheden geschapen om de jeugd op te vangen. Patronaten waren oorspronkelijk onderwijsinstellingen die op zondag kinderen en jongeren opvingen en hen godsdienstles gaven.

Door het oprichten van een stichting, genaamd 'Patronaat Petrus Donders', konden gelden worden ingezameld om in 1928 de bouw mogelijk te maken. Dit verhaal gaat over de voorgeschiedenis tot realisering van dat gebouw, de realisering en het gebruik daarvan totdat het gebouw eind 1973 na 43 jaar werd afgebroken om plaats te maken voor de nieuwe sporthal Hoeveland

De Aalstermolen is een zogenaamde bergkorenmolen. Vaak werden molens uitgerust met een houten omloop om deze te kunnen bedienen. De molen moet bovendien wat hoger liggen dan de omgeving om optimaal de wind te kunnen vangen. Hiervoor is zelfs een stuk bos gekapt.

In Aalst is gekozen om de molen niet met een stelling uit te rusten maar uit kostenoverwegingen, grond als een heuvel om de molen aan te brengen.In dit boekje wordt uitgebreid beschreven hoe de bouw tot stand is gekomen, de technische omschrijving van de onderdelen van de molen en hun functie,en de molenaars.

In het rooms-katholieke zuiden van Nederland werden vaak kapellen opgericht langs wegen of kruisingen daarvan. Meestal bevatte deze bouwsels een Mariabeeld maar er zijn ook kapellen met beelden van andere heiligen.

In de gemeente Waalre zijn twee veldkapellen bekend die beide een eigen verhaal hebben. Ze getuigen van het rijke Roomse leven, toen het in Brabant heel gewoon was voor onderweg een moment van bezinning en een gebed uit te spreken.

Beide kapellen, hun voorgeschiedenis, verplaatsingen en gebruik worden hier beschreven.

Op 13 januari 1824 wordt de definitieve verkoop gesloten van de Heerlijkheden van Valkenswaard en Waalre met alles wat daarbij hoort. De Heerlijkheid van Waalre met de jacht en de visserij op de Dommel en diverse percelen grond worden gekocht door Mr. Andreas Arnoldus van Velthoven, president van de rechtbank in Eindhoven.

In de loop van de daarop volgende jaren breidt hij dit grondgebied uit tot ruim 33 hectare. In 1828/1829 liet van Velthoven een nieuwe woning voor zijn gezin bouwen aan 'den grooten weg der Eerste Klasse nr. 7', de huidige Valkenswaardseweg. De villa in neoclassistische stijl noemde hij, waarschijnlijk als eerbetoon aan zijn echtgenote, 'Huize Treeswijk'.

In dit boekwerkje worden niet alleen de villa beschreven maar ook de ontginningsboerderij Treeswijkhoeve en de twee 'werkmanshuizen' aan de oostzijde van de Valkenswaardseweg.

Aan de noordgrens van het dorp Aalst, tegen de Dommel, lag een oude nederzetting die al uit de middeleeuwen dateerde. Het waren ontginnings- boerderijen, de Voorste en de Achterste Beerwinckel. Een van deze twee groeide uit tot een adelijk huis, Het Slot genoemd. Helaas raakte het geleidelijk in verval en in het begin van de 20e eeuw stond er niet veel meer dan een aardig landhuis met aangebouwde boerderij. Rond 1907/1908 is er nog een verbouwing geweest maar een brand in 1927 maakte een eind aan Het Slotje. Daarna werd er een woonhuis op de resterende fundamenten gebouwd dat alleen in de kelder nog sporen van Het Slotje vertoonde. In 1958 werd N.V. Philips de eigenaar van Het Slotje en de omringende grond en bouwde daar het Natuurkundig Laboratorium, tegenwoordig het terrein van het wetensschapcentrum High Tech Campus.

In dit jubileumboekje wordt aandacht gegeven aan het station van de Luik- Limburgse Spoorwegmaatschappij.

In 1866 werd de spoorlijn die Eindhoven met Luik verbond geopend. De kerkdorpen Aalst en Waalre waren toen zelfstandige gemeenten en bij de vaststelling voor het tracé kozen zowel Aalst als Waalre ervoor dat de spoorlijn zover mogelijk van de dorpscentra moest blijven.

De aanleg de spoorlijn werd gedaan door een Belgische maatschappij, de Compagnie du chemin de fer Liegeois-Limburgeois et ses prolongement, of te wel de Luik-Limburgse Spoorwegmaatschappij. U vindt hier vele anekdotes en wetenswaardigheden over ontstaan, gebruik en de economische betekenis van de spoorlijn voor de gemeente Waalre tot aan het einde in 1955.